Aandacht voor het versterken van burgerschap en sociale integratie door middel van onderwijs is niet nieuw. Scholen geven daar al lange tijd en op allerlei manieren vorm aan. Denk bijvoorbeeld aan de pedagogische opdracht van de school, sociale, morele en levensbeschouwelijke vorming, milieu- en mensenrechteneducatie, intercultureel onderwijs, leerlingeninspraak en de maatschappelijke stage.  

Er is niet één manier de beste of voor alle situaties geschikt. Zo zal de school bijvoorbeeld rekening houden met de lokale omgeving, de samenstelling van de leerlingenpopulatie, de wensen van ouders/verzorgers of de levensbeschouwelijke uitgangspunten van de school. De wettelijke opdracht  regelt daarom niet hoe scholen burgerschap en integratie moeten bevorderen, maar formuleert wel de opdracht dát scholen deze doelen in hun onderwijs moeten bevorderen.  

Aspecten die daarbij komen kijken zijn:

• Het ontwikkelen van een visie op basis van een analyse van de huidige situatie in de school: wat verstaat de school onder burgerschap en welke taak ziet ze daarbij voor zichzelf weggelegd?
• Het op planmatige wijze realiseren van de visie: welke doelen streeft de school na, hoe wil ze die bereiken en welke aanpak en lesmateriaal kiest ze daarvoor?
• Is de school eenmaal aan de slag, dan gaat het erom de lopende processen te evalueren (mede in het kader van kwaliteitszorg). Welke successen worden geboekt en welke knelpunten doen zich voor, welke randvoorwaarden zijn van belang en hoe kunnen resultaten inzichtelijk gemaakt worden?  

Onderzoek en ontwikkeling
Er is nog weinig inzicht in de manieren waarop scholen vorm geven aan actief burgerschap en sociale integratie. Ook weten we nog weinig over de effecten op leerlingen van de verschillende aanpakken. Om deze redenen heeft een aantal organisaties het initiatief genomen om wetenschappelijk onderzoek, ontwikkeling en praktijk bij elkaar te brengen. Zij hebben de Alliantie Burgerschapsvorming gevormd onder voorzitterschap van prof.dr. Jules Peschar.  

Betrokkenen Alliantie Burgerschapsvorming:

• Stichting Leerplanontwikkeling: Jeroen Bron, Hans Hooghoff
• Rijksuniversiteit Groningen: Roel Bosker, Ralf Maslowski, Gabriëlle Hilbers
• Instituut voor de Lerarenopleiding, Universiteit van Amsterdam: Geert ten Dam, Femke Geijsel, Maartje van der Niet
• Inspectie van het Onderwijs: Anne Bert Dijkstra  

De Alliantie Burgerschapsvorming ontwikkelt samen met basisscholen en scholen voor voortgezet onderwijs de komende jaren inspirerende en effectieve manieren om burgerschap bij leerlingen te bevorderen. Hiertoe zijn drie clusters scholen gevormd: 

• Scholenpanel Burgerschap Basisonderwijs
• Scholenpanel Burgerschap VMBO
• Scholenpanel Burgerschap HAVO/VWO  

Wettelijk kader
In het publieke debat is op dit moment veel aandacht voor de manier waarop burgers in de maatschappij staan: betrokken, medeverantwoordelijk voor de kwaliteit van de samenleving, oog voor wat mensen bindt, bijdragend aan de democratie. Van scholen wordt verwacht dat ze actief bijdragen aan de voorbereiding van jonge mensen op dit ‘burgerschap’.  

Om aan deze opdracht van het onderwijs formeel vorm te geven, is deze sinds 1 februari 2006 in de Wet op het Primair Onderwijs en de Wet op het Voortgezet Onderwijs opgenomen. De Inspectie van het Onderwijs betrekt sinds 1 oktober 2006 de invulling die scholen aan burgerschap geven bij het toezicht op de kwaliteit van het onderwijs.